Czy gluten rzeczywiście jest szkodliwy?
Pozwolę sobię na stwierdzenie, że przekreślony kłos stał się trochę logo dzisiejszych czasów. Czas mija a trend gluten free i wpływ glutenu na nasz organizm w dalszym ciągu budzi silne emocje. Niezwykle skrajne. Od pewnego czasu jednak, świat coraz częściej obiegają wyniki długotrwałych badań naukowych, w których gluten wychodzi obronną ręką. Czyżby małymi krokami nadchodziła rewolucja w świecie „gluten free“?
Pozwolę sobię na stwierdzenie, że przekreślony kłos stał się trochę logo dzisiejszych czasów. Czas mija a trend gluten free i wpływ glutenu na nasz organizm w dalszym ciągu budzi silne emocje. Niezwykle skrajne. Od pewnego czasu jednak, świat coraz częściej obiegają wyniki długotrwałych badań naukowych, w których gluten wychodzi obronną ręką. Czyżby małymi krokami nadchodziła rewolucja w świecie „gluten free“?
Ale o co właściwie cały ten szum?
Gluten to białko występujące w zbożach – pszenicy, jęczmieniu, życie i owsie. To właśnie ten związek odpowiedzialny jest za właściwości strukturotwórcze mąki. Obrazowo rzecz ujmując – to dzięki glutenowi tak ciężko oprzeć się pachnącemu chlebowi i jego idealnej porowatości, puszystości i ciągliwości. Co istotne jednak, u niektórych osób białko to może wywoływać niepożądane reakcje organizmu, za które odpowiada wchodząca w jego skład gliadyna.
Moda na dietę bezglutenową i prawdziwa ekspansja produktów pozbawionych glutenu rozpoczęła się kilka lat temu i trwa w najlepsze, także w Polsce. Być może warto jednak zadać sobie pytanie – na ile zjawisko to ma związek ze zdrowiem, a na ile jest kolejnym trendem żywieniowym? Trzeba oczywiście zaznaczyć, że w niektórych przypadkach dieta bezglutenowa jest lekarstwem. I to w dodatku jedynym skutecznym lekarstwem dla osób cierpiących na celiakię. Jest to choroba immunologiczna o podłożu genetycznym, która wiąże się z trwałą nietolerancją glutenu. Celiakia dotyka około 0,5-1% światowej populacji w zależności od regionu geograficznego. Choroby tej w żadnym wypadku nie powinno się bagatelizować – gluten działa tu toksycznie i prowadzi do zaniku kosmków jelita cienkiego – wypustek błony śluzowej, które zwiększają jego powierzchnię i są odpowiedzialne za wchłanianie składników odżywczych, w efekcie czego następują problemy z wchłanianiem pokarmu, co prowadzi z kolei do wystąpienia różnorodnych objawów klinicznych. Jedyną metodą leczenia celiakii jest stosowanie przez całe życie ścisłej diety bezglutenowej. Co istotne, celiakia nie jest jednak jedyną chorobą mającą związek z glutenem – szacuje się, że około 0,5-13% ludzi cierpi na tzw. nieceliakalną nadwrażliwość na gluten (ang. non-coeliac gluten sensitivity, NCGS), której objawami mogą być m.in. wzdęcia, bóle brzucha, biegunki, uczucie zmęczenia czy zmiany skórne. Dzięki postępowi badań i obserwacjom klinicznym wiemy, że celiakia nie jest tylko chorobą jelit, a całego ustroju, wywołaną przez uwarunkowaną genetycznie nieprawidłową odpowiedź immunologiczną organizmu na spożywany gluten. Zatem faktem jest, że dla osób z celiakią czy nieceliakalną nietolerancją na gluten spożywanie glutenu jest niebezpieczne.
W uproszczeniu można powiedzieć, że dieta bezglutenowa polega na wykluczeniu z żywienia produktów zawierających pszenicę, jęczmień i żyto, a także owies (ten ostatni głównie ze względu na możliwość zanieczyszczenia innymi zbożami, np. podczas przemiału).
W obronie glutenu
Istotny wpływ na zainteresowanie produktami pozbawionymi glutenu może mieć informacja ogłoszona nieco ponad 2 lata temu – 9 marca 2017 roku. Światło dzienne ujrzały wówczas wyniki badań przedstawione przez ekspertów z Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego. Efekty tych analiz wydają sie być bardzo przekonujące, ponieważ naukowcy obserwowali prawie dwieście tysięcy ludzi przez trzydzieści lat. Jest to bez wątpienia wiarygodna grupa badawcza. Co istotne, badacze stwiedzili, że osoby, które spożywaly najwięcej glutenu miały o 13% mniejsze ryzyko zachorowania na cukrzycę, w porownaniu do osob, które spożywały go najmniej, czyli poniżej czterech gramów dziennie. Za rezultaty tego badania odpowiada obecny w produktach bogatych w gluten – błonnik. Wiadomo bowiem, że jest on substancją, która chroni przed cukrzycą, a osoby jedzace mniej glutenu, spożywaja przy okazji znacznie mniejsze ilości błonnika. Związek ten jest niezwykle ważną „pożywką dla bakterii”, a jego niedobór hamuje rozrost korzystnej mikroflory bakteryjnej. Ponadto jego brak zwiększa ładunek glikemiczny posiłku, co zwiększa ryzyko insulinooporności czy cukrzycy oraz sprzyja wzrostowi cholesterolu LDL. Autorzy badań podkreslili także, że osoby zdrowe absoutnie nie muszą i nie powinny wystrzegać się glutenu.
Inne rozważania naukowe dotyczyły wpływu długofalowego spożycia produktów bogatych w gluten na pojawienie się choroby niedokrwiennej serca. Wyniki o których mowa przedstawiono na podstawie prospektywnego badania kohortowego ponad 100 tysięcy osób na przestrzeni 26 lat. Ekspozycję na gluten zbadano na podstawie kwestionariusza żywieniowego, oceniając także wpływ innych czynników ryzyka. Nie stwierdzono istotnego statystycznie powiązania pomiędzy spożywaniem glutenu a występowaniem choroby. Dodatkowo badacze podkreślili, że prowadzenie diety bezglutenowej może powodować eliminację z diety produktów pełnoziarnistych, które mogą wspierać organizm. Dlatego też, w tym świetle nie ma podstaw, aby osobom zdrowym – bez celiakii i NCGS – sugerować przejście na dietę bez glutenu w celu ograniczenia ryzyka choroby niedokrwiennej serca.
„Odstawiłam/em gluten i czuję się lepiej! To musi działać“
Otóż… warto pamiętać, że nawet nie chorując na celiakię można poczuć poprawę samopoczucia po wyeliminowania glutenu. Sprawa jest bardzo prosta – odstawiając produkty zawierające gluten najczęściej rezygnujemy również z jedzenia na mieście (nie demonizuję jedzenia poza domem! Istnieje jednak duże prawdopodbieństwo, że „na mieście“ nie do końca posilamy się jedzeniem dobrej jakości), rezygnujemy z pizzy, słodkich bułek, ciasta, piwa i większości słodyczy i przekąsek. To trochę tak jak z miłością do ideologii „bycia fit“ – zaczynając trenować, przeważnie samoistnie wybieramy również tzw. „czystą miskę“ i mimochodem rezygnujemy z wielu spożywanych do tej pory produktów. Dlatego właśnie dość ciężko jest określić powodzenie samego treningu w kontekście spadku masy ciała – przeważnie dochodzą do tego wspomniane elementy dotyczące diametralnych zmian w sposobie żywienia.
Ale co na to biochemia?
Dlaczego tak wiele osób odnotowuje poprawę stanu zdrowia wraz z eliminacją pokarmów zawierających gluten? Bardzo ciekawe badanie dotyczące tego zagadnienia przeprowadzone zostało przez naukowców z z Monash University w Australii. Ich wyniki sugerują, że prawdziwą przyczyną problemów żołądkowych mogą być fruktany – grupa związków, głównie pochodzenia roślinnego, należących do polisacharydów. Fruktany stanowią zapasowe cukry roślin i występują w zbożach – pszenicy, jęczmieniu i życie, ale również w cebuli, czosnku, ciecierzycy czy kapuście. Związki te mogą być również syntetyzowane przez niektóre mikroorganizmy. W badaniu, którego wyniki opublikowane zostały w czasopiśmie naukowym Gastroenterology, wzięło udział 59 osób, deklarujących nadwrażliwość na gluten i przebywających na diecie bezglutenowej. Ochotników podzielono na trzy grupy, z której każdej przez 7 dni podawano batoniki zawierające gluten, fruktany albo batoniki niezawierające żadnego z tych składników (placebo). Po tygodniowej przerwie badani próbowali kolejnego rodzaju produktu – w sumie ochotnicy spróbowali trzy rodzaje wyglądających i smakujących tak samo batoników, różniących się składem. Jak pokazały wyniki – batoniki z glutenem i placebo nie wywołały żadnych dolegliwości, natomiast batoniki zawierające fruktany powodowały wzdęcia o 15% częściej niż batoniki pozbawione tych związków. Dolegliwości żołądkowo-jelitowe występowały w tym wypadku 13% częściej. Obserwacje naukowców stanowią podstawę do odpowiedzi na pytanie – dlaczego ludzie niechorujący na cieliakię często czują się lepiej na diecie bezglutenowej? Prawdopodobnie dzięki wyeliminowaniu z diety produktów zawierających gluten, nieświadomie unikają też jedzenia fruktanów, które niekorzystnie wpływają na ich zdrowie.
Warto podkreślić, że liczba osób chorujących na nietolerancję glutenu jest raczej stała, a ogromne zainteresowanie tym rodzajem diety nie zawsze łączy sie ze stwierdzoną nadwrażliwością na to białko. Co więcej, jak podają źródła naukowe nietolerancja na gluten występuje w bardzo małej grupie osób. Hyun-Seok Kim, doktor medycyny z Rutgers New Jersey Medical School w Newark (USA) przeanalizował dane pochodzące z Narodowego Badania Zdrowia i Żywienia (NHANES) w latach 2009- 2014. Wynik analizy był jednoznaczny – grupa ludzi faktycznie cierpiących na celiakię jest zdecydowanie mniejsza niż liczba osób ślepo podążających za modą na dietę bezglutenową. W Polsce celiakia dotyka około 1% populacji, choć tak naprawdę dokładna liczba chorych jest trudna do ustalenia.
Obecnie nie ma jednoznacznych dowodów, że eliminacja glutenu przez osoby zdrowe przynosi pozytywne skutki. Są za to niepodważalne dowody wskazujące negatywne skutki eliminacji glutenu w sposób nieodpowiedzialny. Osoby na diecie bezglutenowej, ze względu na konieczność eliminacji cennych produktów spożywczych, są w grupie ryzyka niedoborów witamin z grupy B, a także składników mineralnych: żelaza, wapnia czy magnezu. Dlatego ten rodzaj diety eliminacyjnej powiinien być, zwłaszcza w początkowej fazie, prowadzony przez dietetyka.
Przeczytaj również
Pierwsze kroki w ketoadaptacji
Ketoza jest stanem organizmu, który nie pojawia się z dnia na dzień. Aby przebudować organizm do efektywnego korzystania z ciał ketonowych i nauczyć go korzystania z innych źródeł energetycznych niż węglowodany, niezbędna jest tzw. adaptacja. W tym przypadku – ketoadaptacja. To nic innego jak proces, podczas którego zachodzi wiele istotnych zmian umożliwiających preferencyjne korzystanie organizmu z tłuszczu i zmniejszenie jego „zależności“ od węglowodanów.
